Nedanfor gjer vi greie for Kartverkets historiske arkiv og dei ulike kartseriane som er del av det.

Ønskjer du berre å sjå, eller laste ned, gamle kart, kan du gå vidare til vår nedlastingsløysing for historiske kart. Der vil du finne ein stor del av Kartverkets historiske landkart, som kan lastast ned gratis.

Store delar av dei historiske sjøkarta er gjorde tilgjengelege på Wikipedia.

Historiske kart som ikkje er skanna, kan bestillast direkte frå Kartverket.

Viktig kulturarv

Kartverket har cirka 10 000 historiske landkart i ulike målestokkar, frå så langt tilbake som 1700-talet. Vi har rundt 500 historiske sjøkart og -dokument tilbake til 1500-talet. Handteikna originalar og trykte kart utgjer ein stor del av arkivet vårt. I tillegg har Kartverket ei større samling frå andre etatar og produsentar.

Kartverkets historiske arkiv byggjer i hovudsak på kartlegging etaten sjølv har gjort for både militære og sivile føremål. Ei stor samling av handteikna og trykte kart og historiske dokument frå eiga verksemd, men også frå eksterne produsentar ligg i arkiva. Dei historiske karta består av handteikna kart, trykte utgåver og kart på folie eller anna materiale.

Dette er ein kulturarv som kan seie mykje om utviklinga i Noreg, landskapsforståing, stadnamn, samferdsel, kommunikasjon og ikkje minst busetnad. Kartverket arbeider heile tida med å gjere det historiske materialet vårt lettare tilgjengeleg.

Landkarta er opp gjennom åra gjevne ut i ei rekkje større kartseriar:

Kvadratmilkart (1:10 000)

Utsnitt fra Kvadratmil nr30 fra 1774. Kartteiknar: Ukjend.

Serien som består av 210 handteikna kartblad, blei produsert frå cirka 1774 og fram til 1808. Karta dekkjer det meste av Østfold, delar av Akershus og Hedmark heilt opp til grensa mot Sør-Trøndelag.

Hovudmålsetjinga med denne serien var å kartleggje områda langs riksgrensa som eit ledd i det norske forsvaret mot Sverige. Karta er usedvanleg detaljerte og nøyaktige for busette strok og fortel mykje om enkelte gardsanlegg. Dei er saman med seinare rektangel- og gradteigsmålingar ei viktig historisk kjelde for lokalhistorisk arbeid.

Rektangelmålingar (1:10 000-1:100 000)

Utsnitt fra rektangelmåling nr 18D12 fra 1843. Karttegner: Kaptein Lund

Systematisk kartlegging av Noreg kom så smått i gang med rektangelmålingane på 1820-talet. Rektangelmålingane hadde basis i ulike punkt i Sør- og Nord-Noreg. Den mest kjende gjekk gjennom i flaggstonga ved Kongsvinger festning. Desse punkta la grunnlag for rutenett som etter kvart skulle strekkje seg frå Lindesnes i Vest-Agder til Leirfjord i Nordland.

I tillegg blei det utført enkelte målingar med rektangelinndeling både i Troms og Finnmark fylke. Rektangelmålingane låg til grunn for dei trykte rektangelkarta. Dei siste målingane etter rektangelrutenettet blei utførte på 1890-talet. Desse utgjer i dag cirka 2000 kartblad.

.

Gradteigsmålingar (1:50 000)

Utsnitt fra gradteigsmåling M8-sv fra 1908. Karttegner: Solberg

Gradteigsinndeling av landet tok utgangspunkt i meridianen som gjekk gjennom Christiania observatoriums austre fløy. Dei originale gradteigsmålingane dekte i hovudsak Noreg, nord for Mo i Rana, inn i Troms fylke og i tillegg delar av Finnmark. Dei siste handteikna gradteigane blei laga på 1950-talet då konstruksjon av kart frå flybilete starta opp. Til saman utgjer desse cirka 1500 kartblad.

Amtskart (1:200 000)

Utsnitt fra Romsdals amt nr 24-sv fra1884. Karttegnere Ragnar Ziener og Fr. Eriksen

Dei første viktige trykte karta kom med amtskarta. Produksjonen av desse starta i 1826 og var i sal heilt fram til 1970-talet. Dei første karta i denne serien omfatta Østfold (Smålenene), deretter følgde resten av fylka i landet med unntak av Nordland. Denne serien utgjer 48 kartblad, og i tillegg revisjonar.

Rektangelkart (1:100 000)

Utsnitt fra trykt rektangelkart 50A fra 1881. Karttegnere: Carl Bjone, Eriksen og Pedersen

Dei trykte rektangelkarta kom på slutten av 1860-talet og var i sal heilt til 1979. Her låg dei handteikna rektangelmålingane til grunn for utgjevinga. Desse utgjer cirka 170 kartblad.

Gradteigskart (1:100 000)

Utsnitt fra trykt gradteigskart I11_1903. Karttegnere: Natrud og C. Pedersen

Trykte gradteigskart blei produserte første gong rundt 1895. Til grunn for denne trykte serien låg i hovudsak handteikna gradteigsmålingar. Dei trykte gradteigskarta var i sal fram til 1990. Desse utgjer cirka 250 kartblad.

Noreg 1:50.000 (M711)

Utsnitt fra M711 Børselv 2035-1 fra 1952

Den noverande landsdekkjande kartserien Norge 1 : 50 000 kom ut på slutten av 1950-talet og blei fullført i løpet av cirka 30 år. Basis for denne serien var ei mengde oppfotograferte gradteigs- og rektangelkart sette saman i mosaikk. Dette arbeidet starta i 1952. Karta blei også kjende som ”svart-kvitt, blå vatn”. Etter kvart låg nye flyfoto til grunn for serien, og m711 blei den første einsarta kartserien som dekte heile landet. Til saman er det 730 kartblad og i tillegg revisjonar. Desse finst i handelen i dag, betre kjende som Norge 1 : 50 000.

Økonomisk kartverk (1:5000)

Utsnitt fra ØK-kartblad BF0294R-2004-2005

Dette er detaljerte kart av alle område med økonomiske interesser. Målestokken på denne serien er 1 : 5000 og dekkjer byar, tettstader, jordbruksområde og område med produktiv skog. Det vil seie dekking av "halve landet", i hovudsak frå fjorden og opp til tregrensa.

Totalt ligg det føre omkring 32 000 kartblad, ein del av desse i fleire utgåver. Kartlegging starta omkring 1960, med andre- og eventuelt tredje gongs kartlegging av ein del område på 1980- og 90-talet.

Noregsavdelingen

Utsnitt fra Norgesavdeling 170 nord fra 1852. Karttegner: Peter Andreas Munch

Norgesavdelingen er ei samling som består av kart over heile, eller større delar av Noreg. Dei fleste karta er produserte ved andre institusjonar enn Kartverket eller av private aktørar. Karta er laga i tidsrommet frå 1600-talet og fram til i dag. Hovudmengda av desse er i mindre målestokk. Døme på  kart i Norgesavdelingen er til dømes nedtrekkskart brukte i skuleundervisning. Til saman er det cirka 1130 kart i denne serien.

Amtskartsamlingen/fylkesavdelinga

Utsnitt fra Nedenes amt nr 4 fra 1775. Karttegner T. Bugge

Dette er ei samling av kart over heile, eller delar av fylke. Samlinga inkluderer kart over dei fleste av byane i landet. Dei eldste karta er frå slutten av 1600-talet. Totalt utgjer samlinga cirka 2500 kart.

Andre samlingar

Utsnitt fra Grevskapsmåling 9A12-20 fra 1813. Karttegner: Løytnant Mejlander

I tillegg finst samlingar produserte anten i samarbeid med andre etatar eller produsentar. Medrekna blant anna grevskapsmålingane (1810–1814), tromskrokeringane (1869–1872), fossummålingane (1912–1914) og generalkarta (1868–1910). Her finst også samlingar av temakart knytte til geologi, jernbane, post, fløyting, reindrift, byregulering og så vidare.

Utenlandssamlinga

Eksempel på kart fra utenlandssamlingen med utsnitt fra Sverige nr 46 fra 1864. Karttegner T. A. von Metzer

Kartverket har mottatt kart frå besøkande frå andre verdshjørne. Dette inneber at vi har ei utanlandssamling som inneheld fleire godbitar både frå nabolanda våre og noko frå andre verdsdelar